Liegen kan ik eigenlijk niet. Dat zal wel bij mijn beeld horen. Ik wil daarmee natuurlijk niet zeggen dat ik altijd de waarheid spreek of die in pacht zou hebben, maar bewust liegen doe ik niet. Niet iedereen is daarvan altijd even gecharmeerd dus ik heb wel geleerd mij bij gelegenheid zo uit te drukken dat wat ik zeg verschillend te interpreteren is. Dit dus om maar niet te hoeven liegen.
Ik volg een citatenfeed op Facebook kwam er een tegen die me aan het denken zette:
“Wer nicht lügen kann, weiß nicht, was Wahrheit ist.”
– Friedrich Nietzsche | Aldus sprak Zarathustra
Nu ken ik uit de populaire cultuur wel wat quotes van Nietzsche, de beroemdste wellicht: What doesn’t kill you makes you better, maar zijn werk ‘Aldus sprak Zarathustra’ heb ik niet gelezen dus daar wil ik me geen mening over aanmeten. ‘De avonturen van Pinokkio’, de roman van Carlo Collodi, daar kan ik wel aan refereren. Zijn verhaal stelt dat liegen een kinderlijke, naïeve en destructieve neiging is. Eerlijkheid is het fundament van de maatschappij, en liegen vervreemdt je van je eigen menselijkheid. Nietzsche keerde zich juist af van deze naïeve, burgerlijke moraal. Volgens hem is iemand die “niet kan liegen” (omdat hij te bang, onbekwaam of blind gehoorzaam is) geen waarachtig mens, maar simpelweg onwetend.
Het mooie van Gemini, de AI tool die ik het vaakst gebruik is dat je deze twee gedachtegangen makkelijk kunt vergelijken en je daar wat van op kunt steken:
Collodi en Nietzsche zijn tijdgenoten die elk op hun eigen manier worstelden met dezelfde vragen. In de 19e eeuw veranderde Europa snel door industrialisatie en modernisering. Oude religieuze zekerheden kregen een knauw, waardoor er een zoektocht ontstond naar wat de mens “goed” en “echt” maakt. Als je Nietzsches blik op Pinokkio legt, ontstaat er een interessante synthese: Pinokkio bewijst juist Nietzsches punt. Pinokkio moet eerst verstrikt raken in zijn eigen leugens, opgezadeld worden met een groeiende neus en bedrogen worden door de Vos en de Kat (die de kunst van het liegen meester zijn). Pas wanneer hij de schaduwkant van misleiding en illusie aan den lijve ondervindt, leert hij wat waarheid werkelijk betekent.
De gedachte dat het onvermogen om te liegen leidt tot een verkeerd begrip van de waarheid (of naïviteit tegenover anderen), kent ook een Nederlandse literaire variant uit hetzelfde tijdsgewricht:
“Wie de leugen niet doorgrondt, is ook niet in staat de waarheid van de leugen te onderscheiden bij zijn medemens”
– Multatuli | Ideeën
Multatuli wilde zijn lezers niet bekeren tot een nieuw geloof, maar hen juist wakker schudden uit hun luie, gezagsgetrouwe slaap (“ Nu eens gehoorzaam, dan weer spijbelend, naar de school van de Waarheid”). In onze tijd dreigen we opnieuw lui te worden door kritiekloos te vertrouwen op wat een scherm ons voorschotelt. De AI-hallucinatie dwingt ons om de maatschappijkritische houding van Multatuli te herontdekken: we moeten leren om autoritair klinkende teksten weer fundamenteel te bevragen en te wantrouwen.
Geef een reactie